William Shakespeare

William Shakespeare, İngiliz oyun yazarı, şair ve oyuncu olup, İngiliz dilinin en büyük yazarı ve dünyanın en büyük dramaturgu olarak kabul edilir. Genellikle İngiltere'nin ulusal şairi veya Ozan olarak anılır. Yaklaşık 39 oyun ve 154 sone içeren eserleri, yaşayan her büyük dile çevrilmiş ve diğer tüm oyun yazarlarının eserlerinden daha sık sahnelenmektedir. Shakespeare'in edebiyat ve tiyatro üzerindeki etkisi ölçülemez; sözleri ve deyimleri günlük konuşmada yankılanmaya devam etmektedir. Mirası, 'bir çağın değil, tüm zamanların' olarak kutlanarak varlığını sürdürmektedir.[düzenle]

William Shakespeare, 23 Nisan 1564'te Warwickshire'daki bir pazar kasabası olan Stratford-upon-Avon'da doğdu. Saygın bir eldiven üreticisi ve meclis üyesi olan John Shakespeare ile varlıklı yerel bir aileden gelen Mary Arden'ın sekiz çocuğunun üçüncüsüydü. Stratford-upon-Avon'da büyüdü; ancak kardeşlerinden üçü, dönemin yaygın bir gerçeği olarak, bebekken trajik bir şekilde öldü. Erken yaşamı, temel eğitimini alacağı bu taşra ortamına derinden kök salmıştı.

Shakespeare muhtemelen, Stratford-upon-Avon'daki evinden yaklaşık çeyrek mil uzaklıkta bulunan ücretsiz bir gramer okulu olan King's New School'a devam etti. Burada yaptığı çalışmalar, onu klasik öğrenimin temelleriyle, Latince, retorik ve Ovidius, Plautus ile Seneca gibi önde gelen klasik yazarların eserleriyle tanıştırdı. Resmi eğitimini yaklaşık 14 veya 15 yaşında tamamladı ve çağdaşlarının çoğu gibi üniversite eğitimi almadı. 18 yaşında Anne Hathaway ile evlendi ve üç çocukları oldu: Susanna ve ardından ikizler Hamnet ile Judith.

1585 ile 1592 arasındaki dönem büyük ölçüde belgelenmemiştir ve yaygın olarak Shakespeare'in 'kayıp yılları' olarak anılır; bu dönemdeki faaliyetlerine dair kesin bir kayıt bulunmamaktadır. Bu yıllarla ilgili olarak, bir okul öğretmeni olarak çalışmış olabileceği veya belki de gezici bir tiyatro kumpanyasına katılarak daha sonra kariyerini tanımlayacak becerileri geliştirmiş olabileceği yönünde spekülasyonlar vardır. 1580'lerin sonlarına doğru, başkentin gelişen ve dinamik tiyatro sahnesinden etkilenerek Londra'ya taşınmasıyla önemli bir değişim yaşandı. 1590'ların başlarında, William Shakespeare burada Lord Chamberlain's Men için oyuncu ve yazar olarak kariyerine başladı ve İngiliz tiyatrosundaki etkili varlığının başlangıcını işaret etti.[düzenle]

Shakespeare'in bilinen ilk oyunları olan VI. Henry'nin üç bölümü ve Titus Andronicus, 1589-1592 civarında Londra'da sahnelendi. 1594'te Lord Chamberlain's Men'de hissedar ve baş oyun yazarı oldu ve kariyerinin geri kalanında bu pozisyonda kaldı. Kumpanya, 1599'da Thames'in güney kıyısında Globe Tiyatrosu'nu inşa edene kadar Shoreditch'teki The Theatre'da sahne aldı. Shakespeare, 1590'larda Bir Yaz Gecesi Rüyası (yaklaşık 1595), Romeo ve Juliet (yaklaşık 1595) ve V. Henry (yaklaşık 1599) dahil olmak üzere en ünlü komedilerini ve tarih oyunlarını yazdı. 1600 ile 1608 arasında büyük trajedilerini üretti: Hamlet (yaklaşık 1600), Othello (yaklaşık 1603), Kral Lear (yaklaşık 1605) ve Macbeth (yaklaşık 1606). 1603'te Kral I. James kumpanyanın hamisi oldu ve onlara King's Men adını verdi. Shakespeare'in Fırtına (yaklaşık 1611) dahil son solo oyunları trajikomedilerdi. 1613 civarında Stratford'a emekli oldu ve üç yıl sonra öldü. 1623'te oyuncu arkadaşları John Heminges ve Henry Condell tarafından yayımlanan First Folio, 18'i daha önce hiç basılmamış 36 oyununu korudu. [düzenle]

Shakespeare'in kamusal imajı, First Folio'daki Droeshout gravürü ve Holy Trinity Kilisesi anıtına dayanarak, geri çekilen saç çizgisi ve bıyığı olan kel bir adam olarak tasvir edilen aşkın bir edebi dehadır. Bazen Bardolators olarak adlandırılan hayranlar, Globe Tiyatrosu veya Royal Shakespeare Company'deki gösterilere katılmak, Stratford-upon-Avon'u ziyaret etmek ve Shakespeare okumalarına katılmak gibi ritüellerde bulunurlar. Oregon Shakespeare Festivali ve Kanada'daki Stratford Festivali dahil olmak üzere dünya çapında yüzlerce Shakespeare festivali faaliyet göstermektedir. Eserleri dünya çapında okullarda okutulmakta ve deyimleri günlük dile girmiştir. Shakespeare Birthplace Trust ve Folger Shakespeare Library, mirasını korumaya adanmış büyük kurumlardır. [düzenle]

William Shakespeare, yüzyıllardır sürüp giden sahnelemeler ve incelemelerle perçinlenmiş bir unvanla Birleşik Krallık kökenli en ünlü 1. kişi olmayı sürdürüyor. Sözcükler ve drama üzerine küresel sohbete hâkim olarak Kitaplar ve Edebiyat'ın en ünlü 3. kişisi konumunda. Kültürel ayak izi öyle geniş ki Avrupa'nın en ünlü 4. kişisi olarak sıralanırken küresel ölçekte dünyanın en ünlü 27. kişisi konumunu elinde tutuyor. iFANN Küresel Şöhret Sıralaması tarafından teyit edilen bu konumlar, kamuoyu ilgisi üzerindeki istikrarlı hâkimiyetini yansıtıyor. Kendi ülkesinde Birleşik Krallık'taki en ünlü 6. kişi olarak ulusal kimlik ile edebî dehanın birbirinden ayrılamaz olduğunu kanıtlıyor.

Bu muazzam erişime rağmen Shakespeare'in modern anlamda resmî bir hayran topluluğu adı ya da örgütlü bir hayran kitlesi yok. Kitle iletişim araçları ve sosyal ağlar ortaya çıkmadan çok önce öldüğü için kendini kulüp bağlamında "Shakespeareans" ya da hayran kulübü etiketi olarak "Bardolators" diye adlandıran bir grup bulunmuyor. Kitlesi tamamen akademisyenlerden, tiyatro profesyonellerinden, öğrencilerden ve eserleriyle kolektif ritüeller yerine inceleme ve sahneleme yoluyla ilişki kuran genel izleyicilerden oluşuyor. Adanmış bir topluluğun başlattığı hayran destekli projeler, doğum günü reklam panoları ya da etkileşimli kampanyalar yok. Ona duyulan saygı kurumsal ve akademik; büyük sahnelerde The Winter's Tale ve Hamlet gibi yapımların kalıcı popülerliğinde kendini gösteriyor, ancak çağdaş bir ünlü takipçiliğinin organik yapısından yoksun.[düzenle]

William Shakespeare ardında gizem ve dilsel yenilikle dolu bir miras bıraktı. Kesin doğum tarihi hâlâ doğrulanmış değil; gelenek, 26 Nisan'daki vaftizine dayanarak bunu 23 Nisan olarak kabul eder. Aralarında bedroom, lonely ve gloomy'nin de bulunduğu yaklaşık 1.700 sözcük türetti. Eserleri, Star Trek'in kurgusal dili Klingonca'ya bile çevrildi. Dinî baskı döneminde anne babasının gizli Katolikler olduğuna dair spekülasyonlar sürüyor. Vasiyetinde eşi Anne Hathaway'e ikinci en iyi yatağını bırakması, sonu gelmeyen tartışmaları besleyen meşhur bir ayrıntıdır. Holy Trinity Kilisesi'ndeki mezar anıtı, kemiklerini yerinden oynatacak herkese karşı bir lanet taşır. Globe Tiyatrosu 3.000'e kadar seyirci alabiliyordu ve oyunlarında rüyalara 2.000'den fazla gönderme bulunur. Hayatının 1585 ile 1592 arasındaki "kayıp yılları" etrafında merkezi bir efsane döner; kayıtlardaki boşluklar, bu dönemde ne yaptığına dair kuramlar doğurmuştur. Hayranlar ayrıca Macbeth laneti hikâyesini de anlatır: oyunun adını bir tiyatronun içinde söylemek uğursuzluk getirir, bu yüzden oyuncular ona The Scottish Play der. Doğrulanmış bir tarih olmasa da bu tiyatro folkloru, sahne batıl inançlarının değişmez bir parçası olmayı sürdürür.

Yaygın biçimde anlatılan bir efsane, 23 Nisan'da doğup 23 Nisan'da öldüğünü, böylece hayatının kusursuz bir simetri taşıdığını iddia eder; oysa kayıtlar vaftizinin 26 Nisan'da yapıldığını doğrular. Bir başka kalıcı hikâye, Globe Tiyatrosu'nun 1613'te bir Henry VIII temsili sırasında sahne topunun yanlış ateşlenip saz çatıyı tutuşturması sonucu yerle bir olmasıdır. Bu olay, tiyatro dünyasının değişken doğasını simgeleyen bir efsaneye dönüştü. Ünlü bir anekdota göre Hamlet'in ilk temsillerinde hayalet efekti öylesine gerçekçiydi ki seyirciler gerçek bir ruh gördüklerine inandı; gerçi bu büyük ölçüde tiyatro süslemesidir.[düzenle]

Shakespeare, 28 Kasım 1582'de, 18 yaşındayken 26 yaşındaki Anne Hathaway ile evlendi. O sırada üç aylık hamileydi. İlk çocukları Susanna, Mayıs 1583'te doğdu; ikizler Hamnet ve Judith, Şubat 1585'te onu izledi. Hamnet, 1596'da 11 yaşında öldü. Susanna, 1607'de Dr. John Hall ile evlendi ve Elizabeth adında bir kızı oldu. Judith, 1616'da Thomas Quiney ile evlendi ve üç oğlu oldu, hepsi genç yaşta öldü. Shakespeare'in bugün hayatta kalan doğrudan torunu yoktur. Babası John Shakespeare, icra memuru (belediye başkanı) dahil olmak üzere birçok belediye görevinde bulundu. Mary Arden, varlıklı bir toprak sahibi aileden geliyordu. Çiftin sekiz çocuğu oldu, ancak üçü bebekken öldü; sadece Joan, William'dan daha uzun yaşadı. [düzenle]

Shakespeare, Thomas Middleton ile Atinalı Timon ve John Fletcher ile İki Soylu Akraba ve VIII. Henry üzerinde olmak üzere birkaç oyun yazarıyla iş birliği yaptı. Şirketinin baş oyuncusu, Hamlet, Othello ve Kral Lear gibi rolleri yaratan Richard Burbage'dı. Oyuncu arkadaşları John Heminges ve Henry Condell, 1623'te İlk Folio'yu derledi. Çağdaş oyun yazarı ve ara sıra rakip olan Ben Jonson, Shakespeare'i öven önsözü yazdı. Kral I. James, 1603'te şirketin hamisi oldu. 1593'te ölen Christopher Marlowe, Shakespeare'in ilk çalışmalarını etkiledi. [düzenle]

Shakespeare, 28 Kasım 1582'de 18 yaşındayken 26 yaşındaki Anne Hathaway ile evlendi. O sırada üç aylık hamileydi. Üç çocukları oldu: Susanna (1583 doğumlu) ve ikizler Hamnet ve Judith (1585 doğumlu). Çift, Shakespeare Londra'da çalışırken evliliklerinin büyük bölümünde ayrı yaşadı; 1613 civarında Stratford'a emekli olduğunda bir araya geldiler. Shakespeare 1616'da öldü; Anne ondan uzun yaşadı ve 1623'te öldü. Evliliğinin ötesinde belgelenmiş romantik ilişki yoktur. Tarihsel kayıtlar, ilişkiler veya başka partnerler için güvenilir bir kanıt sağlamaz. 2026 itibarıyla Shakespeare ölmüştür, evliliği ölümüyle sona ermiştir. [düzenle]

William Shakespeare'in 1616'daki ölümüne kamuoyunun tepkisi anında geldi, ancak edebî ve yerel çevrelerle sınırlı kaldı. Çağdaşlarının anma yazıları, ölümünden kısa süre sonra, oyuncu arkadaşları John Heminges ve Henry Condell'in 1623'te yayımladığı First Folio'da ortaya çıktı; ikili, derlemeyi ona "bir çağın değil, tüm zamanların" kalıcı ifadesiyle ithaf etti. Ben Jonson o cilde, oyun yazarını "nazik Shakespeare" diye överken eserini antik Yunan ve Roma yazarlarınınkiyle onun lehine kıyaslayan ünlü bir şiirle katkıda bulundu. Shakespeare 23 Nisan 1616'da Warwickshire, Stratford-upon-Avon'da yaklaşık elli iki yaşında öldü. Son günlerine ilişkin kesin koşullar, modern tıbbi standartlar ya da dönemin hukuki belgeleriyle doğrulanabilmiş değil. On yıllar sonra Holy Trinity Kilisesi rahibi John Ward'ın kaydettiği kalıcı bir rivayet, oyun yazarı dostları Ben Jonson ve Michael Drayton ile yaptığı "neşeli bir buluşma"nın ardından kaptığı bir ateşten öldüğünü öne sürer; ancak bu anlatı doğrudan kanıta değil ikinci elden sözlü geleneğe dayanır.

Cenazesi, ölümünden iki gün sonra, 25 Nisan 1616'da Holy Trinity Kilisesi'nde yapıldı. Tören özeldi; büyük bir kalabalık yerine ağırlıklı olarak aile, dostlar ve cemaat üyeleri katıldı. Bugün de mezarının bulunduğu kilisenin koro bölümüne defnedildi; mezarında kemiklerinin yerinden oynatılmasına karşı uyaran bir yazıt yer alır: "İyi dost, İsa aşkına sakın, / Burada kapalı duran tozu eşelemekten."; bugün dünya genelinde yüzlerce hibe, sanat ve beşerî bilimleri desteklemek üzere onun adını taşıyor.[düzenle]

1616'da ölmüş tarihî bir figür olan Shakespeare'in kişisel serveti modern anlamda geçerli bir kavram değil. Ancak eserlerinin ekonomik etkisi muazzam. Shakespeare Birthplace Trust, doğduğu ev ve Anne Hathaway's Cottage dahil Stratford-upon-Avon'daki mülkleri yönetiyor ve her yıl milyonlarca turist çekiyor. Royal Shakespeare Company temsillerden önemli gelir elde ediyor. Turizm, yayıncılık, film uyarlamaları ve ürün satışlarını kapsayan küresel Shakespeare endüstrisinin milyarlarca dolar değerinde olduğu tahmin ediliyor. iFANN'ın editoryal analizine göre, çeşitli kurumların elinde bulunan fikrî mülkiyet hakları da dahil olmak üzere Shakespeare'in mirasıyla ilişkilendirilen tereke değeri 2026 itibarıyla yaklaşık 10 Milyar dolar olarak tahmin ediliyor; bu değer eserlerinin ve imgesinin süregelen ticari kullanımından türetiliyor, ancak eserleri kamu malı olduğundan hiçbir kurum kişisel telif toplamıyor.[düzenle]

Shakespeare'in yaşadığı dönemde, bugün bildiğimiz anlamda resmi ödüller yoktu. Aldığı en yüksek onur kraliyet himayesiydi: 1603'te Lord Chamberlain'in Adamları olan topluluğu, Kral I. James döneminde Kral'ın Adamları olarak yeniden adlandırıldı ve hükümdarın resmi tiyatro topluluğu haline geldi. Ölümünden sonra, Ben Jonson'ın First Folio'ya (1623) yazdığı önsözde onu "bir çağın değil, tüm zamanların" adamı olarak selamladı. First Folio'nun kendisi, meslektaşlarından gelen çığır açıcı bir saygı duruşuydu. Shakespeare artık evrensel olarak İngiliz dilinin en büyük yazarı olarak kabul edilmekte olup bu tanınma, herhangi bir resmi ödülü aşmaktadır. [düzenle]